«Tarix ba'zan kitoblarda emas, balki yuz yildan buyon shamollarga bardosh berib turgan po‘lat machtalarda yashaydi...»
Toshkentning shovqinli ko‘chalari orasida bir manzil bor. Har kuni uning oldidan yuzlab avtomobillar, minglab insonlar o‘tadi. Ko‘pchilik bu yerda oddiy davlat tashkiloti joylashgan, deb o‘ylaydi. Ammo ularning aksariyati bir haqiqatni bilmaydi.
Farg‘ona yo‘li, 15 — bu oddiy manzil emas.
Bir asrdan ortiq vaqt muqaddam aynan shu hududdan Markaziy Osiyo osmoniga ilk bor yuqori quvvatli radio to‘lqinlari tarqalgan.
Ushbu hududdan uzatilgan signallar minglab kilometr masofani bosib o‘tib, Turkistonni Moskva bilan bog‘lagan.
Bugun esa shu hududda Elektromagnit moslashuv markazi faoliyat yuritmoqda. Zamon o‘zgargan, texnologiyalar almashgan, ammo bu joyning asosiy vazifasi — mamlakat radioaloqasiga xizmat qilish — o‘zgarmagan.
1895-yilda rus olimi Aleksandr Stepanovich Popov simsiz signalni muvaffaqiyatli qabul qildi va bu radioaloqa rivojida muhim burilish nuqtasiga aylandi. Ushbu ixtiro axborotni simlarsiz uzatish imkonini yaratib, aloqa sohasida yangi davrni boshlab berdi. Qisqa vaqt ichida dunyoning yetakchi davlatlari radio texnologiyalarini joriy etishga kirishdi. Rossiya imperiyasi ham bu jarayonda faol ishtirok etib, oradan yigirma yil o‘tgach, mamlakatning eng muhim radiostansiyalaridan birini Turkiston markazi — Toshkent shahrida qurish to‘g‘risida qaror qabul qildi.
XX asr boshlarida Turkistonda tezkor aloqaga bo‘lgan ehtiyoj ortib bordi, chunki Moskvadan yuborilgan telegrammalar manzilga ba'zan bir necha kunda yetib borardi. Shu bois radiostansiya qurilishi uchun Toshkentning shimoli-sharqiy qismidagi Shumilov shaharchasi tanlandi. Ochiq maydon va qulay joylashuvi tufayli bu hudud katta antenna tizimini barpo etish uchun maqbul deb topildi va 1913-yilda qurilish ishlari boshlandi.
Radiostansiya qurilishi o‘sha davrning yetakchi sanoat korxonalaridan biri — Germaniyaning «Siemens & Halske» kompaniyasi muhandislariga ishonib topshirildi.
Loyiha kompaniya muhandislari ishtirokida amalga oshirilib, qisqa vaqt ichida zamonaviy texnik majmua barpo etildi. Maxsus texnik binolar, qudratli generatorlar, dizel elektr stansiyasi hamda balandligi qariyb 90 metr bo‘lgan po‘lat antenna machtalari qurildi. Natijada Turkiston va butun Markaziy Osiyodagi eng yirik hamda texnik jihatdan eng ilg‘or radioaloqa majmualaridan biri foydalanishga topshirildi.
1915-yil bahorida radiostansiya qurilishi yakunlanib, barcha qurilmalar sinovdan muvaffaqiyatli o‘tkazildi. Shu yili Toshkentdan ilk bor yuqori quvvatli radio to‘lqinlari uzatildi. Arxiv ma'lumotlariga ko‘ra, dastlabki radiogrammalardan biri Moskvadan yuborilgan xizmat axboroti bo‘lgan. Bu voqea Turkistonda zamonaviy radioaloqa tizimining shakllanishiga asos solib, axborotni tezkor uzatish imkonini yaratdi.
Radiostansiyaning po‘lat antenna machtalari orqali uzatilgan signallar Turkistonning shimoliy hududlari, Yettisuv, Krasnovodsk va Eron chegarasigacha yetib borgan. Bu XX asr boshlarida Markaziy Osiyo uchun katta texnologik yutuq bo‘lib, minglab kilometr uzoqlikdagi hududlar o‘rtasida tezkor radioaloqani yo‘lga qo‘yish imkonini berdi. Shu tariqa Turkistonda axborot almashinuvining yangi bosqichi boshlandi.
Radiostansiya Birinchi jahon urushi, inqilob, fuqarolar urushi va Ikkinchi jahon urushi kabi murakkab tarixiy davrlarni boshidan kechirdi. Davlatlar va tuzumlar almashganiga qaramay, u davlat boshqaruvi, temir yo‘l tizimi, harbiy aloqa hamda Turkiston hududidagi radioaloqa tizimiga uzluksiz xizmat qildi. Shu bois mazkur inshoot nafaqat muhandislik yodgorligi, balki mamlakat aloqa tarixining muhim qismi hisoblanadi.
Bugun Farg‘ona yo‘li, 15 hududida yuz yildan ortiq vaqt muqaddam o‘rnatilgan po‘lat antenna machtalari hanuzgacha saqlanib qolgan. Bu inshootlar Rossiya imperiyasi, Turkiston general-gubernatorligi, Sovet davri va mustaqil O‘zbekiston tarixi davomida mamlakat radioaloqasi rivojlanishining muhim bosqichlariga guvoh bo‘lgan. Shu jihatdan mazkur machtalar nafaqat muhandislik inshooti, balki O‘zbekiston aloqa sohasi tarixi va texnik merosining muhim yodgorligi hisoblanadi.
Bugun mazkur tarixiy hududda Elektromagnit moslashuv markazi faoliyat yuritmoqda. Markazda mamlakat radioaloqasi xavfsizligini ta'minlash, radiochastota spektridan samarali foydalanishni nazorat qilish hamda radioelektron vositalarning elektromagnit moslashuvini ta'minlash bo‘yicha muhim vazifalar amalga oshirilmoqda. Shu tariqa ushbu hudud bir asrdan ziyod vaqt davomida mamlakat radioaloqa tizimiga xizmat qilish an'anasini davom ettirib kelmoqda.
Mazkur hududning ahamiyati bir asr davomida o‘zgarmagan. XX asr boshlarida bu yer Turkistonda radioaloqaning shakllanishiga xizmat qilgan bo‘lsa, bugun Elektromagnit moslashuv markazi faoliyati orqali O‘zbekiston radioaloqasi xavfsizligi, radiochastota spektridan samarali foydalanish va elektromagnit moslashuvini ta'minlashda muhim o‘rin tutmoqda. Shu jihatdan Farg‘ona yo‘li, 15-uy hududi mamlakat radioaloqasi tarixini uning zamonaviy taraqqiyoti bilan bog‘lab turuvchi muhim maskan hisoblanadi.
Dunyoda turli davrlar va voqealarni o‘zida mujassam etgan ko‘plab tarixiy obidalar mavjud. Farg‘ona yo‘li, 15 hududi esa O‘zbekiston radioaloqasi tarixida alohida o‘rin tutadi. Aynan shu yerda XX asr boshlarida Markaziy Osiyodagi ilk yirik radioaloqa majmualaridan biri barpo etildi va mintaqada zamonaviy radioaloqa tizimining shakllanishiga asos solindi.
Bir asrdan ortiq vaqt davomida saqlanib kelayotgan po‘lat antenna machtalari mamlakatimizning muhandislik va texnik merosining noyob namunasidir. Bugungi kunda ham ushbu hudud O‘zbekiston radioaloqasi sohasida muhim ahamiyatga ega bo‘lib, tarixiy meros va zamonaviy texnologiyalar o‘rtasidagi uzviy bog‘liqlikni namoyon etadi.
Tayyorladi: RBMX 1-toifali muhandisi Abdurahmonov B.E.
